Zaterdag wordt er aan de kust van Galicië, bij het dorpje Cedeira, een monument onthuld voor de slachtoffers van een mysterieuze vlucht. Kort samengevat: een KLM-bemanning en o.a. acteur Leslie Howard. Zij vonden de dood in de Golf van Biskaje, neergeschoten door de Duitse Luftwaffe, die dacht dat Winston Churchill aan boord was. Ik schreef er voor het AD van afgelopen zaterdag een uitgebreide (en zeer boeiende!) reportage over. Bij deze.

Op 17 juli wordt in het Spaanse Galicië een monument onthuld voor de 17 doden van vlucht 777. Een burgertoestel van de KLM dat in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers uit de lucht werd geschoten. Waarom? De nabestaanden van de vier Nederlandse bemanningsleden en de beroemdste passagier, Hollywood-ster Leslie Howard, houden er verschillende theorieën op na. 

 Tekst: Edwin Winkels

 Dit is het ongelooflijke, maar daardoor niet minder ware verhaal over de dood van Leslie Howard, een Britse Hollywood-ster, beroemd als Ashley Wilkes uit Gone with the wind (1939), die als spion voor de Engelsen zou hebben gewerkt. En over zijn manager, de 101 kilo zware Alfred T. Chenhalls, die sigaren rookte en soms de dubbelganger van Winston Churchill was.

Maar het is ook het verhaal van vier Nederlandse twintigers en dertigers, jonge vaders: KLM-gezagvoerder Quirinus Tepas uit Den Helder, eerste officier Dirk de Koning van Vlieland, radiotelegrafist Cornelis van Brugge uit Rotterdam en boordwerktuigkundige Engbertus Rosevink uit Groningen.

Het is ook een beetje het verhaal van Herbert Hintze, de Luftwaffe-kapitein van het 14e Duitse Junkers-squadron dat op 1 juni 1943 boven de Golf van Biskaje een einde maakte aan het leven van deze zes mannen en 11 anderen, waaronder drie vrouwen en twee kinderen.

En het is, tenslotte, het verhaal van de kinderen, kleinkinderen en anderen die hen nog niet vergeten zijn en gedurende 66 jaar hebben proberen uit te vinden waarom een onschuldig burgervliegtuig, een DC-3 van de KLM, de historische Ibis die tijdelijk in de kleuren van de British Overseas Airways Corporation was geverfd, vlucht BOAC-777 van Lissabon naar Londen, halverwege de Tweede Wereldoorlog op klaarlichte dag uit de lucht werd geschoten.

Alle antwoorden zullen waarschijnlijk nooit worden gevonden, maar op 17 juli zullen familieleden en bewonderaars proberen het slot te schrijven van de trieste, intrigerende en roemruchte geschiedenis. Dan zal, op de ruige kust bij Cedeira op het noordwestelijke puntje van Spanje, een monument worden onthuld voor bemanning en passagiers van het vliegtuig dat kort nadat het dit stukje land overvloog brandend verdween in de golven van de Atlantische Oceaan.

José Rey-Ximena heeft het eerbetoon georganiseerd. Hij leefde als klein kind in  Cedeira, hoorde de klokken luiden toen op 1 juni 1943 bekend werd dat er, volgens zijn opa, ‘een tragedie’ had plaatsgevonden. Het klokgelui liet hem nooit meer los en jaren later ging hij op onderzoek uit. Vorig jaar verscheen zijn boek De vlucht van de Ibis over ‘oorlogsheld Leslie Howard, in dienst van Hare Majesteit van het Verenigd Koninkrijk’. Ook dát verhaal van 185 pagina’s is niet de absolute waarheid; het is één van de waarheden.

Die van Rey-Ximena zegt dat Howard in mei 1943 een toernee door Spanje en Portugal maakte, twee neutrale landen, al kon de Spaanse dictator Franco het goed vinden met Adolf Hitler, maar hij wilde evenmin de banden met de VS en Engeland verbreken. Howard was een droomacteur, partner van Bette Davis in Of human bondage en hoofdpersoon in The scarlet Pimpernel, beide uit 1934, vóór zijn rol in Gejaagd door de wind.. Officieel hield hij in Madrid lezingen over Hollywood en zijn nieuwste film, The lamp still burns.

Rey-Ximena ontdekte, op het sterfbed van een Spaanse actrice met wie Howard een verhouding had gehad, dat hij in werkelijkheid namens de Britten in het geheim bij Franco op bezoek was geweest om een akkoord te sluiten. Dat kwamen de Duitsers te weten via een adellijke dame, ook al een lief van de acteur, die voor hen spioneerde. Spion Howard moest dood. Leslie Howard als doelwit, en niet Winston Churchill. Het is de theorie die ook Ronald Howard, zoon van Leslie, altijd heeft aangehangen en heeft opgeschreven in zijn boek In search of my father. Maar het is niet de enige waarheid.

 Eigenlijk begint het verhaal veel eerder, in de dagen dat in 1940 de Duitsers Nederland binnenvallen. ,,Mijn grootvader was de dag voor het uitbreken van de oorlog naar Engeland gevlogen en kon niet meer terug. Andere KLM-collega’s zaten op buitenlandse vliegvelden en vlogen ook naar Engeland. En er waren piloten die snel hun toestel in Nederland pakten en in Engeland in veiligheid brachten,” vertelt Quirien Tepas, kleinzoon van de gelijknamige gezagvoerder. In totaal haalden zes KLM-toestellen de luchthaven Whitchurch bij Bristol.

Onder leiding van de historische Koene Dirk Parmentier, beroemd om zijn recordvlucht met de Uiver naar Australië in 1934, hielden zij de hele oorlog de enige ‘geallieerde’ commerciële route in Europa in stand, met zo’n 1.600 vluchten tussen Bristol en Lissabon. Tepas: ,,Nederland had de beste crew van Europa, met de meeste ervaring. Veel van de piloten, mijn grootvader ook, hadden op Nederlands Indië gevlogen. En ze hadden het beste materiaal; de Ibis was de eerste DC-3, vlak voor de oorlog opgeleverd.”

De Ibis heette officieel de G-AGBB en werd in november 1942 en april ’43 twee keer verrassend door de Luftwaffe aangevallen. De piloten, Theo Verhoeven respectievelijk Parmentier zelf, konden het toestel en passagiers redden door snel de lage bewolking in te duiken. De Duitsers schonden daarmee hun belofte dat zij geen burgervliegtuigen zouden aanvallen. De route werd niettemin gewoon voortgezet.

Op 1 juni 1943 vertrok de Ibis voor een nieuwe, urenlange vlucht vanuit Portugal naar Engeland. Op het allerlaatste moment meldden acteur Leslie Howard en zijn zaakwaarnemer, Alfred T. Chenhalls, zich voor vlucht 777, twee andere passagiers moesten hun plaats afstaan. Op het vliegveld Portela van Lissabon liepen de reizigers, om zeven uur ‘s morgens, langs het kantoor van Lufthansa. Ook de Duitsers vlogen op Lissabon, met Lufthansa vanuit Zwitserland, waardoor de Portugese hoofdstad en zijn luchthaven een krioelend nest vol spionnen waren.

Volgens de populairste theorie over die fatale dag zag één van de vele Duitse geheime agenten Chenhalls voor Churchill aan; de gezette, kalende en sigaarrrokende man werd af en toe zelfs als de dubbelganger van de Britse premier ingezet. En Howard, op zijn beurt, vertoonde een grote gelijkenis met de gebruikelijke lange, magere lijfwacht van Churchill. Razendsnel werd het 14^e Luftwaffe squadron op het vliegveld Mérignac bij Bordeaux ingelicht: Churchill aan boord van een onbeschermd burgervliegtuig!

Dat laatste was niet uitzonderlijk. Churchill was al eens in een burgertoestel naar Bermuda gevlogen, om zo weinig mogelijk op te vallen. En deze dagen, eind mei, was hij in Noord-Afrika geweest voor een ontmoeting met de Amerikaanse generaal Dwight Eisenhower. Hij was op de weg terug en placht, zo wisten de Duitsers, via Gibraltar of Lissabon te vliegen.

Om 7.35 uur steeg Quirinus Tepas op, vergezeld van De Koning, Van Brugge en Rosevink en 13 passagiers, van wie het persoonlijke gewicht én dat van hun bagage op de passagierslijst kwam te staan. Om 10.54 uur, toen hij net het noordspaanse Galicië was gepasseerd en 200 mijl verderop boven zee vloog, had Tepas zijn laatste contact met Whitchurch. “Hier G-AGBB. We worden gevolgd door onbekende vliegtuigen. We worden aangevallen door onbekende vliegtuigen!”

,,Later kregen we een oogetuigeverslag van de Duitsers,” verhaalt Quirien Tepas. ,,Ze hadden de bakboordmotor geraakt. Mijn opa kon het toestel niet meer de wolken in krijgen. Brandend is het neergestort. De Duitsers zagen nog drie man aan parachutes, maar die brandden ook.” Er waren geen overlevenden. Later zou Churchill, in zijn autobiografie, betreuren dat het mogelijke misverstand tot de dood van 17 onschuldige mensen had geleid.

Bijna vijftig jaar later zocht Ben Rosevink, zoon van boordwerktuigkundige Egbert, in Bremen de Duitse kapitein Herbert Hintze op. Die had die dag de leiding van het Junkers-squadron. Rosevink, in Engeland geboren en woonachtig, verbleef een week bij Hintze thuis, wilde diens verhaal over die 1 juni 1943 horen. ,,Zijn belangrijkste argument was dat hij en de piloten nooit hadden geweten dat er een commerciële route over de strategisch belangrijke Golf van Biskaje liep. Zij waren boos op hun superieuren omdat zij door die onwetendheid een burgertoestel aanvielen.”

Op de ontmoeting volgden nog brieven, die Rosevink doorstuurde naar Robert Howard. Beiden konden echter maar geen geloof hechten aan het verhaal van Hintze. ,,Het is niet waar dat vliegtuigen van ons achter de DC-3 hebben gevlogen voordat het  werd aangevallen,” schreef Hintze. ,,We zagen het toestel voor ons aankomen. Ik zag eerst een grijs silhouet op 2.000, 3.000 meter afstand, tweemotorig, nadat Bellstedt (één van de Duitse piloten) had gemeld: ‘Indianer op 11 uur; AA’; dat betekent vijand iets links voor ons, aanvallen. In die periode vielen we onmiddelijk aan, zonder waarschuwing. Ik denk dat de DC-3 ook te weinig gekenmerkt was als burgervliegtuig.”

,,De Duitsers wisten meer dan zij toegaven,” schreef Ronald Howard als antwoord. ,,Al heel kort na het neerhalen van de Ibis meldden zij dat er VIP’s aan boord waren. Hoe konden ze dat weten?”

Op het vliegveld Whitchurch bij Bristol was een banket georganiseerd ter verwelkoming van Leslie Howard. Toen de eerste tragische berichten binnenkwamen, werden de tafels afgebroken. Daarna werd het stil, heel lang. Decennia lang. Nooit was er een officieel eerbetoon. De KLM stuurde elk jaar met kerst een bloemetje naar de weduwen van de vier bemanningsleden, dat was alles. Engeland erkende nooit dat acteur Leslie Howard als een soort spion had gewerkt. In Cedeira, een gehucht in Spanje, zullen hun namen nu voor eeuwig voortleven.